Letra e dërguar nga Mehmet Shehu drejt Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare përbën një dokument të rëndësishëm për të kuptuar realitetin e përgjakshëm të viteve 1943–1944 në Shqipërinë e Mesme dhe të Veriut.
Në të, komandanti partizan përshkruan jo vetëm përballjen me forcat gjermane dhe nacionaliste, por edhe armiqësinë e hapur që brigada e tij hasi në krahina të tëra gjatë marshimit.
Teksti nxjerr në pah një të vërtetë të hidhur: lufta kundër pushtuesit po shoqërohej nga një konflikt i brendshëm shqiptarësh kundër shqiptarëve. Shehu shkruan se nga Llënga në Martanesh brigada marshoi “duke e çarë rrugën me forcë”, çka tregon se terreni nuk ishte vetëm gjeografikisht i vështirë, por edhe politikisht armiqësor. Ai përmend luftime gjashtëorëshe në Martanesh kundër “forcave reaksionare”, ndërsa në zona si Golloborda, Dibra dhe Mati përshkruan një organizim të fortë të Ballit Kombëtar dhe zogistëve, me mungesë pothuajse të plotë të mbështetjes partizane.
Këto pasazhe dëshmojnë se brigadat partizane, në shumë raste, nuk lëviznin në territore të sigurta apo të përkrahura nga popullsia, por në zona ku përballeshin me kundërshtim të armatosur vendas. Letra hedh dritë mbi klimën e mosbesimit dhe ndarjes ideologjike që kishte përfshirë vendin.
PUSHKATIMET
Një nga pjesët më tronditëse të letrës është pranimi i drejtpërdrejtë i ekzekutimeve, në Martanesh “pushkatuam 25 xhandarë e ballistë”, ndërsa në Qafë të Krrabës u vranë të tjerë kundërshtarë. Termat “reaksion”, “zogist”, “ballist” përdoren si etiketime politike që justifikonin veprimet ndëshkuese. Kjo tregon qartë se lufta kishte marrë edhe tipare të një spastrim politik në terren. Ndërsa propaganda e kohës e paraqiste konfliktin si një betejë të pastër çlirimtare, dokumente si kjo dëshmojnë për një dimension paralel: përplasjen për pushtet dhe kontroll territorial mes forcave shqiptare. Shehu nuk kursen kritikat ndaj strukturave të veta. Ai flet për forca “të demoralizuara”, “të sëmura nga mania e ilegalitetit”, për dezertime dhe për mungesë organizimi. Madje paralajmëron se dërgimi i një brigade tjetër në zona si Çermenika, Polisi apo Dumre do të sillte “100% asgjësim”.
Ky realizëm brutal tregon një situatë shumë më të brishtë sesa ajo që u ndërtua më vonë në narrativën zyrtare të historisë. Brigadat nuk ishin gjithnjë triumfuese; ato lëviznin mes pasigurive, frikës dhe kundërshtimit lokal. Në sfond të kësaj letre qëndron realiteti i përplasjes mes Ushtrisë Nacionalçlirimtare dhe formacioneve të lidhura me Balli Kombëtar, si dhe elementëve zogistë. Në disa zona, sipas përshkrimit të Shehut, popullsia i nënshtrohej “çdo force”, duke reflektuar një klimë frike dhe oportunizmi politik. Letra hedh dritë mbi fazën kur lufta antifashiste po shndërrohej gjithnjë e më shumë në një konflikt për dominimin e pasluftës. Kontrolli i krahinave, asgjësimi i kundërshtarëve dhe imponimi i autoritetit partizan ishin elementë thelbësorë për vendosjen e pushtetit komunist pas vitit 1944. Rëndësia e kësaj letre qëndron në faktin se ajo është një dëshmi e drejtpërdrejtë nga një prej figurave kyçe të luftës dhe më pas të regjimit komunist.
Ajo tregon se: Shqipëria e Mesme dhe e Veriut nuk ishte homogjene në mbështetje të partizanëve. Ekzekutimet dhe ndëshkimet ishin pjesë e strategjisë së kontrollit. Lufta kishte një dimension të fortë civil dhe ideologjik. Në këtë kuptim, letra e Mehmet Shehut nuk është vetëm një raport ushtarak; ajo është një pasqyrë e çarjeve të thella brenda shoqërisë shqiptare në prag të vendosjes së regjimit komunist. Ajo ndihmon për të kuptuar se përveç betejës kundër pushtuesve, po zhvillohej edhe një betejë për pushtetin politik që do të formësonte fatin e vendit për dekada. Dokumente të tilla mbeten thelbësore për një lexim më të plotë dhe kritik të historisë së Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri një histori ku heroizmi, frika, bindja ideologjike dhe dhuna politike bashkëjetuan në të njëjtin terren të përgjakur.
LETRA E MEHMETIT
Prej Llënge e deri në Martanesh, përmes Gollobordës, kemi marshuar të bllokuar nga të gjithë anët duke e çarë rrugën me forcë. Në Martanesh luftuam 6 orë me forcat reaksionare. Prej Gurit të Bardhë e deri në Pezë kemi ardhur pa luftë, porse prej Skrapari e deri në Vakumonë kemi ecur kurdoherë mbi borë e vetëm aty na zuri këmba tokë. Humbjet tona kanë qenë këto: 3 të vrarë e 2 të plagosur. Gjatë luftimeve kemi vrarë gjermanë e ballistë dhe në Martanesh pushkatuam 25 xhandarë e ballistë, në Qafë të Krrabës 2 ballistë e 1 toger xhandaro-ballist. Galip Sojli me Muzaferin (Orozi) na u shkëputën dashas, dezertuan, në Skuterrë. Në Mokër forcat partizane të vendit i lamë shumë të dobëta, të demoralizuara, në panik, të sëmura nga mania e ilegalitetit, por edhe armiku jo i organizuar mirë dhe i paaftë që të përballojë forcat e Batalionit “Reshit Çollaku” po qe se këto marrin kurajë e dalin ilegalisht nga zgallna e Llëngës. Prej Skroske e deri në Llëngë (Çermenikë) krahina ku reaksioni është më i organizuar se kudo. Në Gollobordë ka reaksion të organizuar e asnjë partizan në këmbë. E gjithë Dibra e organizuar me Ballin dhe ikja e Haxhiut ka qenë gabim trashanik. Vendi i Haxhiut ka qenë Dibra, edhe ilegal sikur të rrinte dhe jo Panariti, sado që është anëtar i Shtabit të Përgjithshëm. Martaneshi i organizuar nga Balli, reaksioni në kulm, sa që guxuan e luftuan me ne për 6 orë, asnjë partizan. Mati krejt zogist e s’arfërmi do të jetë e pamundur jetesa ose kalimi i partizanëve, sepse s’afërmi zogistët po hapin zjarr kundër nesh. Krahinat e Dajtit, të Shëngjergjit dhe të Zaranikës, qëndrojnë me dy karrige, i nënshtrohen çdo force, reaksioni i paorganizuar.
Porse “Lila” po bën muajin e mjaltit në ilegalitet me të dashurën e tij, e nuk pashë në të as një proekupacion për të riparuar atë gjendje kaotike. “Lila” nuk ka tash veç 6 shokë. Mbasi mbërrita në Shëngjergj ku gjeta “Lilën” e nuk gjeta shokët që kërkoja, nën përgjegjësinë tinë çela letrën e Haxhiut që i drejtohesh Shtabit të Përgjithshëm, sepse mendova mos kishte ndonjë porosi që duhej kryer e shokët e ikur nuk kishin mundësi ta kryenin, kështu ta kryeja unë (p.sh. emërimi i “Lilës” si komisar i Brigadës 7 e porosia që të vinte “Lila” në Skrapar me ne). Sipas asaj letre rezulton se juve mendoni ta çoni Brigadën e 1-rë ose ndonjë brigadë tjetër në këtë gjendje. E unë nuk marr asnjë përgjegjësi, në rast se urdhëroni pjesën tjetër (Tukun) të kapërcejë Shkumbinin në këto kondita. Ne prandaj po qëndrojmë këto 10 ditë këtu për të parë gjendjen e po na lejoi gjendje, ju lajmërojmë ne. Tuku mjafton të vijë në Tomorricë e në Sulovë e atje të presë. Sot çdo brigadë që të futet në Çermenikë, Polis ose Dumre, 100% do të asgjësohet. / Gazeta Panorama
