Aktgjykimi i 16 shtatorit në Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë, që solli dënime me burgim për Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin, ka hapur një kapitull të ri në debatin politik e shoqëror në Kosovë dhe në hapësirën shqiptare. Në të njëjtën kohë, zhvillimet politike dhe diplomatike të ditëve në vijim kanë vendosur në vëmendje edhe raportet e Kosovës me shqiptarët e Luginës së Preshevës.
Analisti politik nga Presheva, Nehat Hyseni, në një prononcim për “Bota sot”, vlerëson se zhvillimet pas 16 shtatorit duhet të shihen në një kontekst më të gjerë, ku ndërthuren dimensioni juridik, politik, diplomatik dhe çështjet që lidhen me shqiptarët jashtë Kosovës. Sipas tij, përballë kësaj situate, rëndësi të veçantë ka ruajtja e stabilitetit institucional, bashkëpunimit dhe koordinimit politik.
Hyseni thekson se aktgjykimi i Hagës është kompleks dhe nuk duhet të reduktohet vetëm te vitet e dënimeve të shqiptuara. Ai rikujton se, krahas shpalljes fajtorë për disa vepra penale të luftës, katër ish-krerët e UÇK-së u liruan nga disa pika të aktakuzës që lidhen me krimet kundër njerëzimit.
“Gjykata, njëkohësisht, i liroi të akuzuarit nga gjashtë pika që lidhen me krimet kundër njerëzimit, pasi paneli vlerësoi se prokuroria nuk kishte provuar kriterin e nevojshëm për një sulm të gjerë ose sistematik ndaj popullsisë civile. Pra, bëhet fjalë për një vendim kompleks juridik, i cili nuk mund të reduktohet vetëm në shifrat e dënimeve”, shprehet Hyseni.
Sipas tij, një prej elementeve më të rëndësishme pas këtij aktgjykimi është ndarja ndërmjet përgjegjësisë penale individuale dhe vlerësimit të historisë së luftës së Kosovës.
“Kosova duhet të jetë në gjendje të respektojë vendimet gjyqësore, të kërkojë drejtësi për viktimat dhe njëkohësisht të ruajë në mënyrë institucionale kujtesën e luftës dhe të çlirimit. Pikërisht këtu qëndron një prej sfidave më të mëdha politike pas 16 shtatorit”, thekson ai.
Nehat Hyseni
Në këtë kontekst, Hyseni e sheh edhe udhëtimin e kryeministrit Albin Kurti në Shtetet e Bashkuara të Amerikës si një zhvillim që shkon përtej karakterit protokollar të pjesëmarrjes në punimet e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara.
Sipas tij, Kosova, në një moment të tillë, ka nevojë të komunikojë me partnerët ndërkombëtarë për stabilitetin institucional, kohezionin shoqëror dhe orientimin euroatlantik, ndërsa në agjendën diplomatike mund të përfshihen edhe çështjet që lidhen me shqiptarët e Luginës së Preshevës.
“Udhëtimi i Kurtit në SHBA nuk duhet parë vetëm si një udhëtim protokollar për OKB-në. Ai zhvillohet në një moment kur Kosovës i duhet të shpjegojë para partnerëve ndërkombëtarë se si synon të ruajë stabilitetin institucional, kohezionin shoqëror dhe orientimin euroatlantik pas një vendimi që ka shkaktuar reagime të fuqishme në Kosovë dhe tek shqiptarët”, thotë Hyseni.
Analisti nga Presheva e lidh këtë zhvillim edhe me takimet e fundit të kryeministrit Kurti me përfaqësuesit politikë të shqiptarëve të Luginës. Një ditë para aktgjykimit të Hagës, më 15 shtator, Kurti kishte pritur në Zyrën e Kryeministrit përfaqësues politikë shqiptarë nga Presheva, Bujanoci dhe Medvegja, në mesin e tyre edhe deputetin Shaip Kamberi dhe kryetaren e Komunës së Preshevës, Ardita Sinani.
Për Hysenin, kjo prani politike nuk duhet parë si një episod i izoluar, pasi çështjet e Luginës, sipas tij, kërkojnë vëmendje të vazhdueshme dhe koordinim ndërmjet institucioneve dhe përfaqësuesve shqiptarë.
“Më 15 shtator, një ditë para aktgjykimit të Hagës, Albin Kurti kishte pritur në Zyrën e Kryeministrit përfaqësues politikë të shqiptarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës. Në takim morën pjesë edhe Shaip Kamberi dhe kryetarja e Komunës së Preshevës, Ardita Sinani, së bashku me përfaqësues të subjekteve të tjera politike shqiptare dhe të institucioneve të Luginës. Ky takim është veçanërisht domethënës për shkak të mesazhit të tij politik”, shprehet ai.
Hyseni vlerëson se problemet me të cilat përballen shqiptarët në jug të Serbisë nuk mund të trajtohen vetëm në nivel lokal. Ai përmend pasivizimin e adresave, arsimin në gjuhën shqipe, tekstet shkollore, përdorimin zyrtar të gjuhës, përfaqësimin në administratë, punësimin dhe zhvillimin ekonomik si çështje që kërkojnë angazhim të vazhdueshëm politik e institucional.
“Për Luginën e Preshevës, kjo ka rëndësi të veçantë sepse çështja e saj nuk mund të trajtohet vetëm si problem lokal. Pasivizimi i adresave, arsimi në gjuhën shqipe, tekstet shkollore, përdorimi zyrtar i gjuhës, përfaqësimi në administratë, punësimi, zhvillimi ekonomik dhe integrimi i shqiptarëve në institucionet e Serbisë kërkojnë vëmendje të vazhdueshme”, deklaron Hyseni.
Ai e konsideron të rëndësishëm edhe rolin e përfaqësuesve të ndryshëm politikë shqiptarë të Luginës, duke veçuar dimensionin parlamentar të Shaip Kamberit dhe atë lokal të Ardita Sinanit.
“Roli i Shaip Kamberit si deputet shqiptar në Kuvendin e Serbisë dhe i Ardita Sinanit si kryetare e Komunës së Preshevës përfaqëson dy dimensione të ndryshme: atë parlamentar dhe atë lokal”, thotë Hyseni.
Duke folur për zhvillimet politike brenda Luginës, analisti thekson se dallimet ndërmjet partive dhe liderëve shqiptarë janë pjesë e pluralizmit politik, por për çështjet themelore, sipas tij, duhet të ekzistojë një minimum koordinimi.
“Pas vendimit të Hagës, politika shqiptare përballet me një pyetje më të gjerë: a do të arrijë të ruajë unitetin institucional dhe politik përballë kësaj situate të re? Kjo pyetje vlen edhe për Luginën. Në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë ekzistojnë dallime të konsiderueshme ndërmjet partive, liderëve dhe qasjeve politike. Këto dallime janë pjesë normale e pluralizmit demokratik. Por për çështjet themelore të shqiptarëve – arsimin, përdorimin e gjuhës, përfaqësimin institucional, pasivizimin e adresave dhe zhvillimin ekonomik – nevojitet një minimum koordinimi”, thekson ai.
Sipas Hysenit, përgjegjësia për një koordinim të tillë nuk duhet t’i atribuohet vetëm Prishtinës. Ai konsideron se edhe subjektet politike shqiptare në Luginë, institucionet lokale dhe Këshilli Kombëtar Shqiptar duhet të punojnë për krijimin e një platforme të qartë dhe të matshme.
“Por përgjegjësia nuk është vetëm e Prishtinës. Është përgjegjësi e të gjitha partive shqiptare të Luginës, e institucioneve lokale, e Këshillit Kombëtar Shqiptar që të krijojnë një platformë të qartë dhe të matshme të interesave shqiptare”, shprehet Hyseni.
Një pjesë të rëndësishme të analizës së tij Hyseni ia kushton edhe ndërkombëtarizimit të çështjes së Luginës së Preshevës. Ai thotë se problemet e shqiptarëve në jug të Serbisë duhet të jenë pjesë e komunikimit me institucionet dhe organizatat ndërkombëtare, por kjo, sipas tij, duhet të bëhet mbi bazën e argumenteve dhe të dhënave konkrete.
“Çështja e Luginës ka nevojë të jetë e pranishme edhe në diplomacinë ndërkombëtare. Në vitet e fundit, përfaqësuesit shqiptarë të Luginës kanë kërkuar që problemet e tyre të trajtohen në Berlin, Bruksel, Strasburg, Uashington dhe New York. Kjo qasje është e rëndësishme sepse problemet e një komuniteti shqiptar që jeton në jug të Serbisë nuk mund të mbeten vetëm brenda kornizës së politikës lokale serbe”, thotë ai.
Hyseni nënvizon se ndërkombëtarizimi i çështjes duhet të shoqërohet me dokumentim dhe argumentim konkret.
“Por ndërkombëtarizimi duhet të mbështetet në dokumentacion, argumente dhe politika konkrete. Kërkesa për të drejtat e shqiptarëve duhet të shoqërohet me të dhëna për arsimin, punësimin, përfaqësimin, përdorimin e gjuhës, pasivizimin e adresave dhe zhvillimin ekonomik. Vetëm në këtë mënyrë çështja e Luginës mund të marrë një dimension të qëndrueshëm evropian dhe amerikan”, deklaron Hyseni.
Në këtë kuadër, ai e sheh pjesëmarrjen e Kurtit në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së si një mundësi për komunikim më të gjerë diplomatik, duke theksuar se interesat e shqiptarëve të Luginës mund të artikulohen në kuadër të agjendave ndërkombëtare për të drejtat e pakicave dhe demokracinë.
“Në këtë pikë, prania e Kurtit në New York për Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së krijon një hapësirë të rëndësishme diplomatike, ndërsa përfaqësuesit shqiptarë të Luginës kanë interes që problemet konkrete të tyre të jenë pjesë e agjendave ndërkombëtare për të drejtat e pakicave dhe demokracinë”, thotë ai.
Në përfundim, Hyseni vlerëson se zhvillimet e ditëve të fundit duhet të shërbejnë si shtysë për më shumë bashkëpunim institucional dhe politik, si në Kosovë ashtu edhe në Luginën e Preshevës.
“Kosova ka nevojë për institucione funksionale, ndërsa shqiptarët e Luginës kanë nevojë për koordinim politik, përfaqësim dhe mbështetje të qëndrueshme ndërkombëtare. Pas 16 shtatorit, sfida nuk është vetëm të reagojmë ndaj një aktgjykimi. Sfida është që institucionet e Kosovës dhe përfaqësuesit politikë shqiptarë, në Kosovë, Luginë dhe diasporë, të veprojnë me përgjegjësi, maturi dhe koordinim”, përfundon Hyseni.
Sipas tij, momenti aktual duhet të shfrytëzohet për kalimin nga reagimet e menjëhershme drejt një qasjeje më të organizuar politike dhe diplomatike.
“Në këtë kuptim, udhëtimi i 18 shtatorit mund të shihet si pjesë e një momenti më të gjerë diplomatik: nga Prishtina dhe Presheva drejt New Yorkut, nga kriza e brendshme drejt komunikimit ndërkombëtar dhe nga reagimi emocional drejt nevojës për një strategji të qartë politike. Për Luginën e Preshevës, mesazhi kryesor mbetet i qartë: pa bashkëpunim ndërshqiptar, pa institucione funksionale dhe pa ndërkombëtarizim të argumentuar të problemeve, është e vështirë të arrihen rezultate të qëndrueshme”, thekson analisti nga Presheva, Nehat Hyseni.
Kujtojmë se, më 15 shtator 2026, një ditë para shpalljes së aktgjykimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë, kryeministri Albin Kurti zhvilloi takim me përfaqësues politikë shqiptarë nga Presheva, Bujanoci dhe Medvegja, në mesin e tyre Shaip Kamberin dhe Ardita Sinanin. Më 16 shtator u shpall aktgjykimi i shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, ndërsa më 18 shtator Kurti udhëtoi drejt Shteteve të Bashkuara për pjesëmarrje në punimet e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara. Zhvillimet u pasuan me diskutime të reja për situatën politike në Kosovë, marrëdhëniet me partnerët ndërkombëtarë dhe çështjet që prekin shqiptarët e Luginës së Preshevës.
