Deklaratat e zyrtarëve serbë për pretendimet territoriale ndaj Kosovës, mungesa e llogaridhënies për sulmin e armatosur në Banjskë dhe rreziku i përshkallëzimit të situatës së sigurisë në rajon vazhdojnë të ngrenë shqetësime për sovranitetin e vendit dhe stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.
Në një prononcim për gazetën “Bota sot”, analisti Nehat Hyseni vlerëson se Kosova përballet me një kërcënim real dhe afatgjatë, i cili duhet të trajtohet përmes një strategjie të koordinuar që përfshin forcimin e institucioneve të sigurisë, diplomacinë aktive, drejtësinë dhe bashkëpunimin me aleatët euroatlantikë.
Duke komentuar deklaratat e fundit të zëvendëskryeministrit dhe ministrit të Punëve të Jashtme të Kosovës, Glauk Konjufca, për synimet territoriale të Serbisë dhe mungesën e përgjegjësisë penale për sulmin në Banjskë, Hyseni thekson se këto zhvillime nuk duhet të trajtohen si deklarata të izoluara politike, por as të interpretohen si dëshmi se një luftë e re është e pashmangshme.
Sipas tij, kërcënimet duhet të analizohen në kontekstin e retorikës politike, kapaciteteve ushtarake dhe veprimeve konkrete të institucioneve shtetërore, ndërsa bashkësia ndërkombëtare duhet të kalojë nga shprehja e shqetësimeve në masa konkrete për të siguruar përgjegjësi dhe parandalim të destabilizimit.
Duke u ndalur te deklaratat e zyrtarëve të lartë serbë, veçanërisht te pretendimi i Ivica Daçiqit se flamuri serb herët a vonë do të valojë mbi Prizren, Hyseni konsideron se mesazhe të tilla janë në kundërshtim me fqinjësinë e mirë dhe përpjekjet për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.
Ai vlerëson se kur retorika nacionaliste shoqërohet me tolerimin politik të personave të lidhur me dhunën e armatosur, shqetësimet për sigurinë bëhen edhe më serioze.
Sipas analistit, kërcënimi duhet të vlerësohet në tri nivele kryesore: retorika politike, kapacitetet konkrete ushtarake dhe sjellja faktike e institucioneve shtetërore.
“Retorika nacionaliste krijon klimë armiqësore dhe mund të legjitimojë pretendime territoriale. Kapacitetet ushtarake përcaktojnë mundësitë për përdorimin e forcës, ndërsa veprimet konkrete tregojnë nëse deklaratat po shndërrohen në përgatitje për destabilizim”, thekson Hyseni për “Bota sot”.
Ai rikujton se sulmi i armatosur në Banjskë, më 24 shtator 2023, ku u vra polici i Kosovës, Afrim Bunjaku, dëshmoi se rreziqet e sigurisë nuk mund të konsiderohen vetëm retorikë politike.
Sipas tij, kjo ngjarje tregoi se destabilizimi mund të marrë formën e operacioneve të armatosura nga grupe të organizuara, duke sjellë pasoja të rënda për sigurinë dhe rendin kushtetues të Kosovës.
Megjithatë, Hyseni nënvizon se është e domosdoshme të bëhet dallimi ndërmjet mundësisë së një përshkallëzimi të ri dhe probabilitetit konkret të tij.
Ai sqaron se një incident në veri, veprimet e grupeve të armatosura apo provokimet e koordinuara janë skenarë të ndryshëm nga një ndërhyrje e hapur ushtarake e Serbisë, e cila do të kishte pasoja shumë më të mëdha politike dhe strategjike, përfshirë reagimin e mundshëm të NATO-s.
“Rreziku nuk duhet as të minimizohet, por as të dramatizohet. Detyra e institucioneve të Kosovës është të përgatiten për skenarët më të rrezikshëm, pa krijuar panik dhe pa e shndërruar çdo deklaratë politike në parashikim të një lufte të re”, shprehet Hyseni.
Një prej çështjeve kryesore që Hyseni trajton është mungesa e llogaridhënies për sulmin në Banjskë dhe fakti se Milan Radoiçiqi vazhdon të qëndrojë i lirë në Serbi, pavarësisht rolit që i atribuohet në organizimin e sulmit dhe deklarimit të tij për përfshirjen në organizimin e grupit të armatosur.
Analisti e konsideron këtë situatë problem serioz për drejtësinë dhe besueshmërinë ndërkombëtare, duke theksuar se kontrasti ndërmjet procedurave në Kosovë dhe mungesës së një aktakuze përkatëse në Serbi ngre pikëpyetje për zbatimin e barabartë të ligjit.
Sipas tij, mosveprimi i autoriteteve serbe ushqen perceptimin se lidhjet politike mund t’i mbrojnë personat e dyshuar nga përgjegjësia penale.
“Mesazhi që përcillet është i rrezikshëm: nëse personat e përfshirë në një sulm të rëndë ndaj institucioneve të sigurisë mund të vazhdojnë jetën publike pa u përballur me drejtësinë, atëherë rritet mundësia që të tjerët ta konsiderojnë dhunën si mjet të përdorshëm për realizimin e objektivave politike”, vlerëson Hyseni.
Ai përmend edhe paraqitjen publike të Radoiçiqit në një tubim të Partisë Progresive Serbe të presidentit serb, Aleksandar Vuçiq, në Kragujevc, në tetor 2026, duke e cilësuar këtë zhvillim si tregues politik se çështja e llogaridhënies mbetet e pazgjidhur.
Megjithatë, Hyseni nënvizon se paraqitja publike e një personi nuk përbën, në vetvete, provë juridike për përgjegjësinë e shtetit serb për sulmin.
Ai thekson se përgjegjësia penale individuale duhet të përcaktohet përmes provave dhe vendimeve gjyqësore, ndërsa përgjegjësia eventuale shtetërore kërkon shqyrtimin e provave për përfshirjen, drejtimin apo mbështetjen nga institucionet shtetërore, në përputhje me normat e së drejtës ndërkombëtare.
“Pikërisht për këtë arsye, Kosova duhet të mbështetet në prova të dokumentuara, bashkëpunim juridik ndërkombëtar dhe procedura të besueshme, duke mos lejuar që pesha politike e çështjes ta zëvendësojë standardin e provës gjyqësore”, thekson ai.
Hyseni konsideron se presioni diplomatik ndaj Serbisë duhet të jetë më konkret dhe të shoqërohet me kërkesa të qarta, kritere të matshme dhe pasoja në rast të mosbashkëpunimit.
Sipas tij, nuk mjafton që Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të shprehin shqetësim pas çdo incidenti, nëse këto deklarata nuk shoqërohen me hapa të verifikueshëm për hetimin dhe ndëshkimin e personave përgjegjës.
Ai propozon që BE-ja ta lidhë përparimin në procesin e normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë me bashkëpunimin real të Beogradit në çështjen e Banjskës.
Kjo, sipas tij, duhet të përfshijë hetime efektive, ngritjen e aktakuzave kur ekzistojnë prova të mjaftueshme, bashkëpunimin me mekanizmat ndërkombëtarë të drejtësisë dhe zbatimin e detyrimeve të marra.
Në të njëjtën kohë, Hyseni vlerëson se SHBA-ja dhe BE-ja duhet të shfrytëzojnë mekanizmat diplomatikë, juridikë dhe financiarë për të rritur koston politike të mosveprimit të autoriteteve serbe.
Masat e mundshme, sipas tij, duhet të bazohen në fakte dhe të jenë në përputhje me ligjin, duke përfshirë kufizime individuale ndaj personave përgjegjës, rishikimin e përfitimeve nga bashkëpunimi dypalësh dhe kushtëzimin më të rreptë të mbështetjes institucionale.
Një tjetër aspekt i rëndësishëm është forcimi i bashkëpunimit ndërmjet organeve të drejtësisë së Kosovës dhe partnerëve ndërkombëtarë për shkëmbimin e provave, gjurmimin e financimit të grupeve të armatosura dhe dokumentimin e zinxhirit të mundshëm të komandimit.
Hyseni thekson se kërkesa për dorëzimin e të dyshuarve duhet të trajtohet përmes instrumenteve juridike dhe marrëveshjeve përkatëse, duke respektuar procedurat ndërkombëtare.
Ai insiston gjithashtu që çështja e Banjskës të mbetet pjesë e pandashme e dialogut Kosovë–Serbi.
“Normalizimi nuk mund të ndërtohet mbi harresën e një sulmi të armatosur, por as mbi bllokimin e pafund të komunikimit diplomatik. Dialogu duhet të prodhojë siguri, përgjegjësi dhe zbatim të marrëveshjeve, jo vetëm fotografi dhe deklarata protokollare”, shprehet analisti.
Sipas tij, presioni ndërkombëtar deri më tani nuk ka dhënë rezultatet e kërkuara sa i përket përgjegjësisë penale në Serbi. Megjithatë, kjo nuk nënkupton se diplomacia ndërkombëtare ka dështuar në tërësi, por se instrumentet e përdorura nuk kanë qenë të mjaftueshme për të ndryshuar sjelljen e Beogradit.
Për këtë arsye, ai kërkon një politikë më konsekuente, me kritere të qarta, afate të arsyeshme dhe pasoja të parashikueshme.
Duke folur për sigurinë afatgjatë të Kosovës, Hyseni vlerëson se prania e KFOR-it mbetet një element thelbësor i arkitekturës së sigurisë së vendit.
Rëndësia e këtij misioni, sipas tij, nuk lidhet vetëm me numrin e trupave, por edhe me aftësinë për të parandaluar përshkallëzimin, për të mbikëqyrur situatën, për t’iu përgjigjur krizave dhe për ta bërë përdorimin e forcës më të kushtueshëm për çdo palë.
Analisti thekson se koordinimi ndërmjet institucioneve të Kosovës, KFOR-it, NATO-s, SHBA-së dhe partnerëve evropianë është i domosdoshëm për shkëmbimin e informacionit, vlerësimin e rreziqeve dhe reagimin e përbashkët ndaj incidenteve.
Në këtë kuptim, ai e konsideron diplomacinë dhe sigurinë si dy shtylla plotësuese të mbrojtjes së sovranitetit të Kosovës, të cilat duhet të zhvillohen paralelisht.
Hyseni nënvizon se masat aktuale të sigurisë duhet të vlerësohen vazhdimisht, pasi rreziqet ndryshojnë dhe kërkojnë gatishmëri institucionale, koordinim dhe kapacitete të mjaftueshme reagimi.
Ai kërkon vazhdimin e forcimit profesional të Policisë së Kosovës, kapaciteteve mbrojtëse, inteligjencës dhe sigurisë kibernetike, si dhe investime në mbrojtjen e infrastrukturës kritike.
Megjithatë, sipas tij, zhvillimi i këtyre kapaciteteve duhet të bëhet në bashkëpunim të ngushtë me aleatët, me transparencë institucionale dhe duke respektuar të drejtat e të gjithë qytetarëve.
“Siguria e qëndrueshme nuk ndërtohet vetëm me armatim. Ajo kërkon institucione demokratike, sundim të ligjit, kohezion shoqëror dhe besim të qytetarëve”, thekson Hyseni.
Ai e sheh edhe integrimin e qytetarëve serbë të Kosovës në institucionet legjitime, pa presion dhe pa ndërhyrje nga strukturat ilegale, si kusht të rëndësishëm për stabilitetin afatgjatë.
Në të njëjtën kohë, analisti vlerëson se Prishtina duhet të ruajë diplomacinë aktive me Uashingtonin dhe kryeqytetet evropiane, ndërsa çdo veprim në fushën e sigurisë duhet të jetë proporcional, i argumentuar juridikisht dhe i koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.
Sipas tij, një qasje e tillë e forcon pozitën e Kosovës dhe e vështirëson përpjekjen e kujtdo për ta paraqitur atë si faktor destabilizues në rajon.
Në përfundim të analizës së tij, Hyseni vlerëson se deklaratat e Konjufcës pasqyrojnë shqetësime reale për sigurinë dhe sovranitetin e Kosovës.
Ai thekson se pretendimet territoriale të shprehura nga zyrtarët serbë, mungesa e përgjegjësisë penale për sulmin në Banjskë dhe tolerimi politik i personave të lidhur me të përbëjnë një kombinim që nuk duhet nënvlerësuar.
Megjithatë, analisti konsideron se përgjigjja më efektive nuk duhet të mbështetet te frika, retorika e tepruar apo izolimi diplomatik, por te një strategji e integruar që ndërthur parandalimin ushtarak, drejtësinë, diplomacinë dhe forcimin e institucioneve demokratike.
Ai vlerëson se Kosova ka nevojë për unitet politik rreth interesave jetike, koordinim strategjik me SHBA-në dhe Bashkimin Evropian, si dhe një KFOR funksional dhe të aftë për të përmbushur mandatin e tij.
Njëkohësisht, Hyseni kërkon që bashkësia ndërkombëtare ta kuptojë se paqja e qëndrueshme nuk mund të garantohet nëse sulmet e armatosura mbeten pa përgjegjësi.
“Mesazhi që duhet të përcillet nga Prishtina është i qartë: Kosova është e përkushtuar ndaj paqes, bashkëpunimit rajonal dhe integrimit euroatlantik, por nuk mund të pranojë cenimin e sovranitetit, kërcënimet territoriale dhe pandëshkueshmërinë”, deklaron ai për “Bota sot”.
Hyseni përfundon se siguria afatgjatë e Kosovës varet nga aftësia për të kombinuar parandalimin me diplomacinë, forcimin e institucioneve me bashkëpunimin ndërkombëtar dhe kërkesën për drejtësi me respektimin e së drejtës ndërkombëtare.
Sipas tij, vetëm përmes kësaj qasjeje mund të ndërtohet një paqe e qëndrueshme, në të cilën dialogu shoqërohet me përgjegjësi dhe e drejta ndërkombëtare zbatohet pa standarde të dyfishta.
