Rrethimi i Shkodrës gjatë viteve 1912–1913 përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë shqiptare në fillim të shekullit XX. Ai shënoi një periudhë vendimtare për qytetin dhe për gjithë hapësirën shqiptare, sepse në të u ndërthurën përballja ushtarake, synimet territoriale të shteteve fqinje, interesat strategjike të Fuqive të Mëdha dhe përpjekjet për përcaktimin e kufijve të shtetit të ri shqiptar.
Në qendër të kësaj krize qëndronte Kral Nikolla I Petroviq-Njegosh, mbreti i Malit të Zi, i cili synonte ta përfshinte Shkodrën në territorin e mbretërisë së tij. Për politikën malazeze, marrja e këtij qyteti përfaqësonte një objektiv me rëndësi të veçantë territoriale, strategjike dhe politike. Shkodra ishte një nga qendrat më të rëndësishme historike, ekonomike dhe kulturore të shqiptarëve. Pozita e saj gjeografike, lidhjet tregtare, afërsia me Adriatikun dhe ndikimi mbi krahinat përreth e bënin atë një pikë kyçe për çdo projekt zgjerimi territorial në veriperëndim të Ballkanit.
Synimi i Kral Nikollës për Shkodrën nuk mund të kuptohet i shkëputur nga zhvillimet politike të kohës. Në fillim të shekullit XX, Perandoria Osmane po përjetonte një dobësim të thellë politik, administrativ dhe ushtarak. Kjo gjendje krijoi mundësi për shtetet ballkanike që synonin zgjerimin e kufijve të tyre në territoret ende të administruara nga Perandoria Osmane. Në këtë kontekst, trojet shqiptare u vunë përballë pretendimeve territoriale të disa shteteve fqinje, të cilat përpiqeshin të shfrytëzonin krizën osmane për të zgjeruar ndikimin dhe zotërimet e tyre.
Për shqiptarët, kjo periudhë ishte vendimtare. Lëvizja kombëtare kishte arritur në një fazë të rëndësishme të organizimit politik dhe kërkonte njohjen e së drejtës për një shtet të pavarur. Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912, në Vlorë, ishte një akt historik, por nuk e zgjidhi menjëherë çështjen e kufijve dhe të njohjes ndërkombëtare të shtetit shqiptar. Përkundrazi, zhvillimet ushtarake në Ballkan dhe rivalitetet ndërmjet fuqive evropiane e bënë edhe më të ndërlikuar pozitën e Shqipërisë.
Në këtë klimë politike shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike. Mali i Zi, i cili i shpalli luftë Perandorisë Osmane më 8 tetor 1912, ndërmori operacionet ushtarake në drejtim të viseve shqiptare dhe e vendosi Shkodrën nën një rrethim të rëndë. Qyteti u bë një nga objektivat kryesorë të fushatës malazeze, ndërsa rëndësia e tij tejkalonte kufijtë e një përballjeje të zakonshme ushtarake. Për Kral Nikollën, pushtimi i Shkodrës do të përbënte një zgjerim të rëndësishëm të mbretërisë së tij; për shqiptarët, humbja e qytetit do të kishte pasoja të drejtpërdrejta për pozitën territoriale dhe politike të shtetit që po krijohej.
Mbrojtja e Shkodrës u organizua në kushte të vështira ushtarake dhe logjistike. Në krye të garnizonit osman ishte Hasan Riza Pasha, i cili kishte përgjegjësinë për organizimin e mbrojtjes dhe përballimin e sulmeve. Në qytet ndodheshin gjithashtu forca shqiptare, ndër të cilat edhe njësi të drejtuara nga Esat Pashë Toptani. Mbrojtja u mbështet në pozicionet strategjike përreth qytetit, veçanërisht në Tarabosh, Bërdicë, Beltojë dhe Bardhanjorë. Këto pika kishin rëndësi të veçantë për kontrollin e hyrjeve dhe të korridoreve që lidhnin Shkodrën me hapësirën përreth.
Luftimet u zhvilluan me intensitet të madh. Forcat malazeze ndërmorën sulme të përsëritura për të çarë pozicionet mbrojtëse, por qëndresa e garnizonit e vështirësoi marrjen e qytetit. Terreni, fortifikimet dhe pozicionet mbrojtëse e shndërruan rrethimin në një operacion të gjatë, me humbje të konsiderueshme për të dyja palët. Shkodra u bë kështu një nga frontet më të rëndësishme të Luftës së Parë Ballkanike.
Përtej zhvillimeve ushtarake, rrethimi solli pasoja të rënda për popullsinë civile. Ndërprerja e furnizimeve, mungesa e ushqimeve, vështirësitë në sigurimin e barnave dhe përhapja e sëmundjeve rënduan jetën e banorëve. Bombardimet dhe pasiguria e vazhdueshme prekën familjet, tregtinë, institucionet dhe jetën e përditshme të qytetit. Shkodra u gjend përballë një krize të rëndë humanitare, ndërsa banorët e saj u detyruan të përballonin pasojat e një konflikti që kishte si objektiv jo vetëm kontrollin ushtarak të qytetit, por edhe ndryshimin e përkatësisë së tij politike.
Një ngjarje me pasoja të rëndësishme për zhvillimin e mëtejshëm të rrethimit ishte vrasja e Hasan Riza Pashës, më 30 janar 1913. Vdekja e tij krijoi një ndryshim të rëndësishëm në drejtimin e mbrojtjes dhe në zhvillimet politike brenda qytetit. Pas kësaj ngjarjeje, Esat Pashë Toptani mori një rol edhe më të rëndësishëm në drejtimin e forcave dhe në zhvillimet politike që pasuan. Rrethanat e vrasjes së Hasan Riza Pashës dhe përgjegjësia për të janë trajtuar në mënyra të ndryshme në burimet historike, ndaj kjo ngjarje kërkon trajtim të kujdesshëm dhe nuk duhet paraqitur si çështje e sqaruar përfundimisht.
Esat Pashë Toptani ishte një figurë me ndikim ushtarak dhe politik, por edhe me ambicie të rëndësishme për rolin e tij në zhvillimet e Shqipërisë së saposhpallur të pavarur. Pozita e tij në Shkodër dhe marrëdhëniet me përfaqësuesit malazezë u bënë pjesë e zhvillimeve që çuan drejt dorëzimit të qytetit. Në këtë periudhë, interesat ushtarake, politike dhe personale u ndërthurën në një situatë të ndërlikuar, ku vendimet e udhëheqësve patën pasoja të drejtpërdrejta për fatin e Shkodrës.
Ndërkohë, çështja e qytetit kishte marrë përmasa ndërkombëtare. Fuqitë e Mëdha e ndiqnin me vëmendje zhvillimin e rrethimit, sepse pushtimi i Shkodrës nga Mali i Zi do të ndikonte drejtpërdrejt në përcaktimin e kufijve të Shqipërisë dhe në ekuilibrat politikë të Adriatikut. Austro-Hungaria kundërshtonte zgjerimin malazez në Shkodër dhe e shihte këtë çështje në kuadrin e interesave të saj strategjike në Adriatik. Rusia, nga ana tjetër, kishte lidhje të afërta politike dhe tradicionale me Malin e Zi. Britania e Madhe, Franca, Gjermania dhe Italia ndiqnin gjithashtu zhvillimet, duke u përpjekur të ruanin ekuilibrin ndërkombëtar dhe të shmangnin një përplasje më të gjerë evropiane.
Kështu, Shkodra u shndërrua në një çështje të rëndësishme të diplomacisë evropiane. Në njërën anë qëndronte synimi i Kral Nikollës për ta përfshirë qytetin në mbretërinë e tij; në anën tjetër, qëndrimi i fuqive që kërkonin ta ruanin Shkodrën brenda kufijve të shtetit shqiptar. Përplasja nuk kishte të bënte vetëm me fatin e një qyteti, por edhe me mënyrën se si do të ndërtohej rendi i ri politik në Ballkan pas tërheqjes së Perandorisë Osmane.
Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e mbledhur për të shqyrtuar çështjet e krizës ballkanike dhe të krijimit të shtetit shqiptar, luajti rol vendimtar në përcaktimin e së ardhmes së Shkodrës. Më 22 mars 1913, Fuqitë e Mëdha vendosën që qyteti të përfshihej brenda kufijve të Shqipërisë. Ky vendim përbënte një zhvillim me rëndësi të veçantë për çështjen shqiptare, sepse kundërshtonte pretendimin malazez për aneksimin e Shkodrës.
Megjithatë, vendimet e Konferencës së Londrës nuk i përmbushën të gjitha aspiratat kombëtare shqiptare. Përcaktimi i kufijve të shtetit të ri u bë nën ndikimin e interesave të Fuqive të Mëdha dhe të marrëdhënieve të tyre me shtetet ballkanike. Si pasojë, shumë territore me popullsi shqiptare mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë. Ky realitet dëshmon se krijimi i shtetit shqiptar ishte rezultat i një procesi të vështirë diplomatik, në të cilin të drejtat dhe aspiratat e shqiptarëve nuk u morën gjithmonë parasysh në tërësinë e tyre.
Vendimi për përfshirjen e Shkodrës në Shqipëri nuk e përfundoi menjëherë rrethimin. Kral Nikolla vazhdoi të këmbëngulte për marrjen e qytetit, pavarësisht qëndrimit të Fuqive të Mëdha. Në këto rrethana, çështja e Shkodrës rrezikoi të shkaktonte një përplasje më të gjerë ndërmjet shteteve evropiane, veçanërisht për shkak të kundërshtimit të fortë të Austro-Hungarisë ndaj aneksimit malazez.
Përballë vazhdimit të rrethimit, Fuqitë e Mëdha ushtruan presion të drejtpërdrejtë mbi Malin e Zi. Një nga masat kryesore ishte demonstrimi detar ndërkombëtar në Adriatik dhe bllokada e bregdetit malazez. Këto veprime synonin ta detyronin qeverinë e Cetinës të hiqte dorë nga pretendimi për Shkodrën dhe të zbatonte vendimin e marrë në Londër. Në këtë mënyrë, diplomacia ndërkombëtare u shndërrua në një faktor vendimtar për zhvillimin përfundimtar të krizës.
Ndërkohë, tërheqja e forcave serbe nga rrethimi, në prill të vitit 1913, e dobësoi pozitën ushtarake të Malit të Zi. Ushtria malazeze mbeti përballë një situate gjithnjë e më të vështirë, ndërsa presioni ndërkombëtar po shtohej. Megjithatë, Kral Nikolla nuk hoqi dorë menjëherë nga synimi i tij për Shkodrën.
Më 22 prill 1913 u arrit marrëveshja për dorëzimin e qytetit ndërmjet Esat Pashë Toptanit dhe përfaqësuesve malazezë. Forcat malazeze hynë në Shkodër, ndërsa trupat e garnizonit të drejtuara nga Esat Pasha u larguan sipas kushteve të marrëveshjes. Për një periudhë të shkurtër, Mali i Zi arriti ta vendoste qytetin nën kontrollin e vet. Megjithatë, ky zhvillim nuk e ndryshoi vendimin e Fuqive të Mëdha për përkatësinë e Shkodrës dhe as përcaktimin e saj si pjesë e shtetit shqiptar.
Hyrja e ushtrisë malazeze në Shkodër e thelloi krizën diplomatike. Fuqitë e Mëdha e bënë të qartë se pushtimi ushtarak nuk mund të shërbente si bazë për ndryshimin e vendimit ndërkombëtar. Presioni diplomatik dhe ushtarak vazhdoi, ndërsa rreziku i një konflikti të drejtpërdrejtë ndërmjet Austro-Hungarisë dhe Malit të Zi u bë gjithnjë e më i dukshëm.
Nën këtë trysni, Kral Nikolla u detyrua të pranonte tërheqjen e forcave malazeze. Në maj të vitit 1913, Shkodra kaloi nën administrimin ndërkombëtar, i cili mori përsipër kontrollin e qytetit gjatë periudhës së tranzicionit. Kjo ngjarje shënoi përfundimin e përpjekjes malazeze për ta mbajtur Shkodrën dhe zbatimin e vendimit të Fuqive të Mëdha për përfshirjen e saj në Shqipëri.
Rasti i Shkodrës dëshmoi se në Ballkanin e fillimit të shekullit XX, kufijtë dhe përkatësia politike e territoreve nuk përcaktoheshin vetëm nga rezultatet ushtarake. Diplomacia ndërkombëtare, rivalitetet ndërmjet fuqive dhe interesat strategjike të shteteve evropiane luanin rol vendimtar në përcaktimin e rendit të ri politik. Shkodra u bë një shembull i qartë i kësaj ndërthurjeje, sepse edhe pas pushtimit të përkohshëm nga forcat malazeze, vendimi ndërkombëtar për të ardhmen e qytetit mbeti në fuqi.
Për Kral Nikollën, pamundësia për ta mbajtur Shkodrën përbënte dështimin e një prej synimeve më të rëndësishme territoriale të politikës së tij në këtë periudhë. Për shqiptarët, ruajtja e qytetit brenda kufijve të Shqipërisë kishte rëndësi të veçantë, jo vetëm për shkak të vlerave historike dhe kulturore të Shkodrës, por edhe për pozitën e saj në ndërtimin e shtetit kombëtar.
Në vlerësimin historik të kësaj ngjarjeje duhen dalluar tri dimensione themelore: përballja ushtarake gjatë rrethimit, përplasja diplomatike ndërmjet Fuqive të Mëdha dhe rëndësia kombëtare e Shkodrës për shtetin shqiptar. Asnjëri prej këtyre dimensioneve nuk mund të kuptohet plotësisht pa tjetrin. Rrethimi nuk ishte vetëm një luftë për kontrollin e një qyteti, por pjesë e procesit më të gjerë të përcaktimit të kufijve dhe të pozitës ndërkombëtare të Shqipërisë.
Më shumë se një shekull më vonë, rrethimi i Shkodrës i viteve 1912–1913 mbetet një kapitull me rëndësi të veçantë në historinë kombëtare. Ai dëshmon vështirësitë me të cilat u përball shteti shqiptar në vitet e para të ekzistencës së tij, ndikimin e politikës së Fuqive të Mëdha dhe përpjekjet e shteteve fqinje për të zgjeruar territoret e tyre në hapësirën shqiptare.
Shkodra mbeti pjesë e Shqipërisë, por rruga drejt këtij rezultati kaloi nëpër një rrethim të gjatë, një krizë të rëndë humanitare dhe një përballje të ndërlikuar diplomatike. Prandaj, historia e saj në vitet 1912–1913 nuk duhet parë vetëm si kujtim i një lufte, por si dëshmi e një periudhe vendimtare në të cilën u përcaktuan kufijtë, sfidat dhe drejtimi politik i shtetit shqiptar. Në këtë kuptim, çështja e Shkodrës mbetet një nga episodet më domethënëse për të kuptuar marrëdhënien ndërmjet aspiratave kombëtare shqiptare dhe diplomacisë evropiane në fillim të shekullit XX.
