Rizgjedhja e Albulena Haxhiut në krye të Kuvendit ka hapur një debat të ri: a mund ajo ta ushtrojë detyrën e presidentes edhe për gjashtë muaj të tjerë? Kushtetuta vendos një kufi të qartë gjashtëmujor, por nuk jep përgjigje të drejtpërdrejtë për situatën e pazakontë në të cilën është futur Kosova.
Rizgjedhja e Albulena Haxhiut kryetare e Kuvendit të Kosovës ka rikthyer një dilemë me pasoja të mëdha institucionale: a i fillon asaj një afat i ri gjashtëmujor si ushtruese e detyrës së presidentes, apo periudha e nisur më 4 prill përfundon më 4 tetor, pavarësisht rizgjedhjes së saj?
Përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa mund të duket. Juristët janë ndarë në dy interpretime, ndërsa Kushtetuta nuk e ka parashikuar qartësisht një situatë të tillë.
Megjithatë, një gjë është e shkruar pa ekuivok në nenin 90, paragrafin 3, të Kushtetutës:
“Posti i ushtruesit të detyrës së Presidentit të Republikës së Kosovës nuk mund të ushtrohet për një periudhë më të gjatë se gjashtë muaj.”
Pikërisht fjala “posti”, dhe jo “personi”, ndodhet në qendër të debatit.
Dy interpretime krejtësisht të kundërta
Sipas njërit interpretim, rizgjedhja e kryetarit të Kuvendit krijon një mandat të ri institucional dhe, rrjedhimisht, edhe një periudhë të re gjashtëmujore për ushtrimin e detyrës së presidentit.
Këtë qëndrim e kanë mbështetur edhe ish-kryetari i Gjykatës Kushtetuese, Enver Hasani, dhe ish-gjyqtari i kësaj gjykate, Kadri Kryeziu. Sipas tyre, kryetari i zgjedhur ose i rizgjedhur i Kuvendit e merr detyrën e ushtruesit të presidentit nga fillimi dhe afati gjashtëmujor nis përsëri.
Ky interpretim mbështetet kryesisht në nevojën për vazhdimësi institucionale. Kosova, sipas kësaj logjike, nuk mund të mbetet pa një person që i ushtron kompetencat e kreut të shtetit.
Në anën tjetër, juristë nga Instituti Demokratik i Kosovës dhe Instituti i Kosovës për Drejtësi vlerësojnë se kufiri gjashtëmujor lidhet me vetë postin e ushtruesit të detyrës së presidentit, jo me mandatin individual të kryetarit të Kuvendit.
Sipas këtij interpretimi, afati ka filluar më 4 prill dhe përfundon më 4 tetor. Rizgjedhja e të njëjtit person në krye të Kuvendit nuk mund ta kthejë numërimin në pikën zero.
A mund të “zerohet” një kufizim kushtetues?
Teksti i Kushtetutës duket se i jep më shumë peshë interpretimit të dytë.
Hartuesit e saj nuk kanë shkruar se “një person” nuk mund ta ushtrojë detyrën për më shumë se gjashtë muaj. Ata kanë përcaktuar se “posti i ushtruesit të detyrës” nuk mund të ushtrohet më gjatë se gjashtë muaj.
Ky dallim nuk është vetëm gjuhësor.
Nëse çdo zgjedhje apo rizgjedhje e kryetarit të Kuvendit do ta rifillonte afatin, kufizimi gjashtëmujor do ta humbte efektin e vet. Në teori, një shumicë parlamentare mund ta rizgjidhte të njëjtin person ose ta ndryshonte kryetarin e Kuvendit çdo gjashtë muaj dhe vendi të drejtohej pafundësisht nga një ushtrues detyre.
Kjo do ta kthente një zgjidhje të përkohshme kushtetuese në një mënyrë të përhershme qeverisjeje.
Pikërisht për ta parandaluar një gjendje të tillë duket se është vendosur kufiri prej gjashtë muajsh. Qëllimi i tij është t’i detyrojë institucionet dhe partitë parlamentare të zgjedhin një president me mandat të plotë, jo të gjejnë mënyra procedurale për ta vazhduar pafundësisht gjendjen e përkohshme.
Por Kushtetuta ka edhe një boshllëk
Problemi është se neni 90 titullohet “Mungesa e përkohshme e Presidentit” dhe rregullon kryesisht rastet kur presidenti ekzistues nuk është përkohësisht i aftë t’i ushtrojë përgjegjësitë.
Situata aktuale është tjetër: mandati i presidentes së zgjedhur ka përfunduar, ndërsa pasardhësi nuk është zgjedhur.
Kushtetuta nuk shpjegon qartë çfarë ndodh nëse kalojnë gjashtë muaj dhe Kuvendi ende nuk arrin ta zgjedhë presidentin. Nuk përcakton se kush i ushtron kompetencat e kreut të shtetit pas këtij afati dhe as nuk ofron një mekanizëm të drejtpërdrejtë për shmangien e vakumit institucional.
Kjo është arsyeja pse argumenti për vazhdimësinë e institucioneve nuk mund të shpërfillet plotësisht. Shteti duhet të funksionojë dhe disa kompetenca të presidentit janë thelbësore për rendin kushtetues, sigurinë, politikën e jashtme dhe formimin e institucioneve.
Por nevoja politike dhe institucionale për vazhdimësi nuk mund ta ndryshojë vetvetiu kuptimin e një kufizimi të shkruar në Kushtetutë.
Rizgjedhja nuk është zgjedhje e presidentit
Albulena Haxhiu është rizgjedhur kryetare e Kuvendit, jo presidente e Republikës.
Mandati i presidentit fitohet përmes një procedure të veçantë kushtetuese: me kandidim, votim të fshehtë në Kuvend dhe shumicën e përcaktuar në nenin 86. Zgjedhja e kryetarit të Kuvendit nuk mund ta zëvendësojë këtë procedurë.
Prandaj, pohimi se rizgjedhja e Haxhiut ia siguron automatikisht edhe gjashtë muaj të tjerë në Presidencë nuk duhet të paraqitet si fakt i kryer. Ai është vetëm një interpretim juridik, sado autoritativë të jenë ekspertët që e mbështesin.
E njëjta vlen edhe për qëndrimin e kundërt: përderisa nuk ekziston një vendim i Gjykatës Kushtetuese për këtë situatë konkrete, as përfundimi se Haxhiut i ndalohet kategorikisht vazhdimi pas 4 tetorit nuk mund të konsiderohet interpretim përfundimtar dhe detyrues.
Zgjidhja nuk duhet kërkuar te improvizimi
Kosova nuk duhet të presë ditët e fundit të afatit për ta zbuluar nëse pas 4 tetorit do të ketë një presidente, një ushtruese detyre me mandat të kontestuar apo një vakum në krye të shtetit.
Zgjidhja më e sigurt kushtetuese është zgjedhja e presidentit të ri para përfundimit të periudhës gjashtëmujore.
Nëse kjo nuk arrihet, çështja duhet t’i drejtohet sa më parë Gjykatës Kushtetuese. Vetëm ajo mund të japë një interpretim autoritativ që i lidh institucionet dhe shmang kontestimin e çdo vendimi apo dekreti të nxjerrë pas 4 tetorit.
Në të kundërtën, çdo veprim i ushtrueses së detyrës pas këtij afati mund të sfidohet për kushtetutshmërinë e tij. Kjo nuk do të ishte vetëm një përplasje mes juristëve, por një krizë që mund të prekte funksionimin e të gjithë shtetit.
Kufiri kushtetues nuk duhet të bëhet formalitet
Në leximin tonë, argumenti se afati gjashtëmujor lidhet me postin dhe jo me personin është më bindës si nga formulimi, ashtu edhe nga qëllimi i dispozitës kushtetuese.
Rizgjedhja e kryetarit të Kuvendit nuk duhet të shërbejë si mekanizëm për ta “zerouar” një kufizim të vendosur nga Kushtetuta. Përndryshe, gjashtë muajt do të mund të përsëriteshin sa herë që politika nuk arrin marrëveshje, ndërsa institucioni i presidentit do të mbetej për një kohë të pacaktuar në duart e një ushtruesi detyre.
Megjithatë, për shkak të boshllëkut që përmban Kushtetuta dhe interpretimeve të kundërta juridike, ky vlerësim nuk mund ta zëvendësojë vendimin e Gjykatës Kushtetuese.
Përgjegjësia e parë u takon partive politike: presidenti duhet të zgjidhet brenda afatit. Kushtetuta nuk është hartuar për t’ua lehtësuar partive shmangien e marrëveshjes, por për t’i detyruar ato t’i krijojnë institucionet me mandat dhe legjitimitet të plotë.
