Lajme

Më shumë se një miliard vjet nga historia e Tokës janë zhdukur, shkencëtarët zbulojnë shkakun e mundshëm

Shkencëtarët mund të kenë shpjeguar më në fund pse më shumë se një miliard vjet nga historia gjeologjike e Tokës mungojnë në formacionet shkëmbore në mbarë botën.

Një studim i ri sugjeron se rrymat e fuqishme në thellësi të planetit kanë ngritur dhe ulur ngadalë kontinente të tëra, duke bërë të mundur që erozioni të fshijë periudha të gjata të historisë gjeologjike, përpara se sipërfaqet e gërryera të mbuloheshin nga sedimentet dhe të ruheshin.

Më shumë se një miliard vjet nga historia gjeologjike e Tokës mungojnë në disa prej formacioneve shkëmbore të planetit. Shkencëtarët kanë debatuar për dekada me radhë mbi shkakun e kësaj mungese të jashtëzakonshme, por një studim i ri sugjeron se përgjigjja mund të qëndrojë te lëvizja e ngadaltë e kontinenteve të tëra, e shkaktuar nga forca të fuqishme në thellësi të Tokës.

Një studim i udhëhequr nga një kandidat për doktoraturë në Universitetin e Wollongong (UOW) ofron një shpjegim të ri për Mospërputhjen e Madhe (Great Unconformity), një nga misteret më të qëndrueshme të gjeologjisë. Gjetjet, të publikuara në revistën shkencore Nature, sugjerojnë se kontinentet e lashta janë ngritur dhe fundosur gradualisht përgjatë qindra miliona viteve, ndërsa shkëmbinjtë e nxehtë lëviznin në brendësi të Tokës. Këto ndryshime të lartësisë mund t’i kenë mundësuar erozionit të largojë sasi të jashtëzakonshme shkëmbinjsh, duke fshirë periudha të gjata nga dokumentimi gjeologjik i planetit.

Autori kryesor, Santosh Dhungana, kandidat për doktoraturë në UOW, shpjegoi se, megjithëse studiuesit kanë propozuar shumë shpjegime për Mospërputhjen e Madhe, pak prej tyre janë testuar në mënyrë rigoroze në raport me sjelljen afatgjatë të brendësisë së Tokës.

“Imagjinoni një libër, të cilit i është shkëputur një pjesë e madhe nga mesi. Mospërputhja e Madhe është pikërisht kjo zbrazëti në historinë e Tokës, ku rrëfimi kalon nga kapitujt e parë drejtpërdrejt në një pjesë shumë më të vonshme të historisë. Studimi ynë sugjeron se këto faqe nuk janë humbur rastësisht”, tha ai.

Miliardat e viteve të zhdukura në mënyrë misterioze nga historia e Tokës

Normalisht, shtresat e shkëmbinjve sedimentarë grumbullohen me kalimin e kohës, duke krijuar një kronologji gjeologjike, në të cilën shkëmbinjtë më të vjetër ndodhen poshtë atyre më të rinj. Shkencëtarët mund t’i studiojnë këto shtresa për të rindërtuar mjediset e lashta dhe për të kuptuar se si ka ndryshuar Toka përgjatë miliarda viteve.

Megjithatë, kjo kronologji përmban një ndërprerje të jashtëzakonshme. Në shumë vende të botës, shkëmbinjtë sedimentarë që datojnë nga periudha Kambriane, rreth 540 milionë vjet më parë, ndodhen drejtpërdrejt mbi shkëmbinj kristalorë shumë më të vjetër, përfshirë granitin, i cili mund të jetë më shumë se një miliard vjet i vjetër. Shtresat gjeologjike ndërmjet tyre mungojnë, duke lënë një ndërprerje të madhe në dokumentimin gjeologjik, të njohur si Mospërputhja e Madhe.

Një nga shembujt më të qartë mund të shihet në Kanionin e Madh (Grand Canyon), në Shtetet e Bashkuara. Ky rajon dikur ishte pjesë e Laurentias (Amerika e Veriut e sotme), një masiv i lashtë kontinental. Ndërprerje të ngjashme janë identifikuar në Evropë, Australi, Afrikë dhe Azi.

Kohëzgjatja e periudhës që mungon ndryshon ndjeshëm nga një vend në tjetrin. Në disa zona mungojnë rreth 200 milionë vjet histori gjeologjike, ndërsa në vende të tjera kjo zbrazëti i kalon një miliard vjet.

Si mund ta kenë fshirë forcat në thellësi të Tokës dokumentimin shkëmbor

Për të hetuar se çfarë i shkaktoi këto kapituj të munguar, Dhungana bashkëpunoi me udhëheqësin e tij shkencor dhe bashkautor të studimit, profesorin e asociuar Nicolas Flament, për të simuluar lëvizjen e mantelit të Tokës përgjatë qindra miliona viteve.

Manteli është një shtresë gjigante shkëmbinjsh të nxehtë, kryesisht në gjendje të ngurtë, që ndodhet poshtë kores së Tokës. Megjithëse ky material duket i ngurtë në shkallën kohore të jetës njerëzore, ai mund të deformohet dhe të rrjedhë jashtëzakonisht ngadalë përgjatë periudhave gjeologjike. Qarkullimi i shkaktuar nga nxehtësia brenda mantelit, një proces i quajtur konveksion i mantelit, mund të ngrejë gradualisht rajone të mëdha të sipërfaqes së Tokës ose të shkaktojë fundosjen e tyre.

Këto lëvizje vertikale mund të ndikojnë nëse shkëmbinjtë e lashtë ekspozohen ndaj erozionit apo mbulohen nga depozitime të reja. Kur një kontinent ngrihet, era, uji dhe procese të tjera natyrore mund ta gërryejnë gradualisht sipërfaqen e tij. Nëse toka fundoset më vonë, detet mund të përparojnë mbi të, duke mundësuar grumbullimin e sedimenteve të reja mbi shkëmbinjtë e gërryer.

Studiuesit zbuluan se ky proces mund të shpjegojë si zhdukjen e shtresave të lashta shkëmbore, ashtu edhe ruajtjen e kufirit gjeologjik që mbetet i dukshëm edhe sot.

Kontinentet e lashta u ngritën dhe u fundosën përgjatë miliona viteve

Simulimet zbuluan një model të veçantë në tri rajone të mëdha kontinentale të lashta: Laurentia, Baltika (Evropa Veriore) dhe Kina Veriore.

Sipas modeleve, konveksioni i mantelit bëri që bërthamat e lashta të këtyre kontinenteve të ngriheshin gjatë erës Neoproterozoike, e cila shtrihej nga rreth një miliard deri në 540 milionë vjet më parë. Kjo periudhë e gjatë i parapriu periudhës Kambriane, kur jeta shtazore përjetoi një zgjerim të jashtëzakonshëm të shumëllojshmërisë, të njohur zakonisht si shpërthimi kambrian.

Ndërsa kontinentet mbetën të ngritura, erozioni i zgjatur mund të ketë larguar shtresa të mëdha shkëmbinjsh më të vjetër, duke fshirë gradualisht qindra miliona vjet histori gjeologjike.

Studiuesit zbuluan se kjo periudhë ngritjeje u pasua nga një fundosje e përhapur gjatë eonit Fanerozoik, i cili përfshin afërsisht 540 milionë vitet e fundit. Ndërsa këto rajone të lashta kontinentale fundoseshin ngadalë, detet që përparonin mbuluan sipërfaqet e tyre të gërryera. Sedimente të reja u grumbulluan mbi shkëmbinjtë më të vjetër të ekspozuar, duke ruajtur kufirin ndërmjet tyre.

Përgjatë periudhave jashtëzakonisht të gjata kohore, kjo sekuencë ngritjeje, erozioni, fundosjeje dhe depozitimi sedimentesh mund të ketë krijuar Mospërputhjen e Madhe që vërehet sot në formacionet shkëmbore.

Një shpjegim i ri për një nga misteret më të mëdha gjeologjike të Tokës

Një gjetje veçanërisht e rëndësishme ishte përputhja e ngushtë e simulimeve kompjuterike me shpërndarjen gjeografike të Mospërputhjes së Madhe.

Modelet parashikuan një ngritje afatgjatë, të ndjekur nga fundosja, në Amerikën e Veriut, Evropën Veriore dhe Kinën Veriore, pikërisht në rajonet ku kjo ndërprerje gjeologjike është veçanërisht e dokumentuar dhe e ruajtur mirë.

Kjo përputhje mbështet idenë se lëvizjet në thellësi të mantelit kanë luajtur një rol të rëndësishëm në formimin e dokumentimit shkëmbor, ku mungojnë periudha të gjata të historisë gjeologjike. Në vend që të kërkohet një shpjegim i veçantë për secilin vend, gjetjet sugjerojnë se një proces i përbashkët, që ka vepruar në thellësi të Tokës, mund të shpjegojë këtë model të përhapur.

“Ndonjëherë, ajo që mungon mund të na tregojë më shumë për historinë e Tokës sesa ajo që mund të shohim. Një periudhë e vetme dhe e gjatë ngritjeje, e ndjekur nga një periudhë e gjatë fundosjeje, do të kishte qenë kombinimi ideal për të larguar shkëmbinjtë dhe për të ruajtur sipërfaqen e gërryer”, tha profesori i asociuar Flament.

Studimi ofron një mënyrë për të lidhur provat gjeologjike të dukshme në sipërfaqen e Tokës me proceset e ngadalta që ndodhin shumë më poshtë saj. Megjithëse gjetjet nuk vërtetojnë se konveksioni i mantelit ishte faktori i vetëm përgjegjës për Mospërputhjen e Madhe, ato ofrojnë një shpjegim që mund të testohet për arsyen pse një pjesë kaq e madhe e historisë së lashtë gjeologjike u zhduk dhe se si mbijetuan provat e mbetura.

“Janë propozuar shumë shpjegime për Mospërputhjen e Madhe, por pak prej tyre janë testuar në raport me mënyrën se si Toka sillet realisht me kalimin e kohës. Është emocionuese të kesh mundësinë të propozosh një zgjidhje për këtë enigmë gjeologjike.”/ScienceDaily

Të Ngjashme